ابدیّت

پس از کنفرانس،نقش چشمگیر اپنهایمر آغاز گشت.وی برای جمع بندی مسائلی که تا آن زمان وجود داشت،در تابستان 1942 در برکلی یک حلقه علمی تشکلیل داد.او

با آن قدرتی که در تهییج علایق زیر دستان داشت و با ایجاد یک جو علمی آزاد مطالعه روی قضیه را آغاز کرد.در تابستان 1942 برکلی،رابرت سربر،ادوارد تلر،

هانس آلبرشت بته،امیل کونوپینسکی حضور داشتند.ابتدا یک جمع بندی روی کلیه مسائل تئوریک قضیه صورت گرفت.و 2 امکان مستقل برای نیل به انرژی در نظر

گرفته شد.پدیده شکافت هسته ای که مبتنی بر شکافت یک عنصر رادیو اکتیو بود و دیگری پدیده همجوشی هسته ای که پشنهاد درخشان آن توسط اپنهایمر-تلر داده شد.

و امتیاز آن اختراع ثبت شد.پدیده همجوشی هسته ای تحت امکانات موجود ممکن نبود.در ضمن مسأله دارای چند مشکل نظری بود،که سالها بعد توسط ادوراد تلر این

مشکلات نظری مرتفع گشت.امّا امکان پدیده شکافت هسته ای هم از نطر تئوریک و هم از نظر عملی ممکن می نمود.

در آن هنگام از مطالعه تابستانی برکلی،گزارشی تهیه شد و به افراد مسئول سپرده شد.ظاهراً با توجه به پیشروی آلمان در اروپا و شوروی می بایست با رعایت سرعت

عمل تدبیری اندیشه می شد.نخست می بایست شخص رئیس جمهور متوجه اهمیت مسأله می شد.این مهم به ادوارد تلر و لئو زیلارد سپرده شد.آنان با یک اتومبیل راهی

پرینستون-نیوجرسی شدند.و پس از بحث چند ساعته توانستند آینشتاین را متقاعد سازند که عمق فاجعه از آنکه به نظر می رسد،بیشتر است.از سوی نیلز بور در سفر اخیر

ورنر هایزنبرگ به کپنهاک گزارشی رسیده بود مبنی بر تاسیس باشگاه اورانیم آلمان.هایزنبرگ در خاطرات خود،جزء و کل،بدین مهم اشاره کرده است.او در جایی می

گوید بور به محض آنکه نام اورانیم و امکان تغلیظ آن را از دهان او(هایزنبرگ)شنید،به شدت مضطرب گشت و و به دلیل همین اضطراب نتوانست بحث با او را ادامه

دهد.گویا هایزنبرگ در آن بحث از امکان استفاده از کربن برای کاهش سرعت نوترون ها صحبت کرده بود.بنابر این ظاهراً آلمان ها در حال ساخت بمب بودند.و تصور

وجود بمب در دستان هیتلر یک فاجعه بود.

آینشاین نامه ای به پرزیدنت روزولت نوشت و به این خطر اشاره کرد.و چند پیشنهاد فنی داد من جمله تهیه سنگ معدن اورانیم از بلژیک(که به دلیل دوستی آینشتاین با

ملکه بلژیک امری ممکن می بود) و تهیه هواپیما هایی که امکان حمل تجهیزات سنگین را دارند.این نامه به سرعت به روزولت تقدیم شد.تصمیم گیری ها می بایست

فوری و در شرایط سری صورت می گرفت.از ارتش ژنرال لیزلی گرووز مسئول بخش نظامی قضیه شد.تنها مسأله تعیین مدیر پروژه منهتن بود که مهم ترین بخش بود.

پیشنهاد های زیادی مطرح شد.از جمله انتخاب یکی از برندگان جوایز نوبل،فردی که روحیات فاشیستی یا کومونیستی نداشته باشد.روحیات مدیریتی داشته باشد،مورد تأیید

فیزیکدانهای زمان باشد،به مسائل تجربی آشنا باشد و....

در نهایت رابرت اپنهایمر به دلیل جامع بودن اغلب شرایط برگزیده شد.اپنهایمر چند پیشنهاد داشت.او پیشنهاد کرد چون مسائل می بایست تحت شرایط اطلاعاتی سری

انجام گیرد،بهتر است در یک مکان متروکه،در ایالت نیومکزیکو یک مرکز ساخته شود که مطالعات نظری و در نهایت اسمبل کردن بمب صورت گیرد.و تغلیظ اورانیم

در 2 مکان مجزّا در هنفورد تنسی و همچنین اوک ریج صورت گیرد.و این سه مرکز در تماس دائم باشند.بدین ترتیب کارها به سرعت انجام پذیرفت.و بدین ترتیب مکان

کنند.بعضی از این افراد عبارتند از:

هانس بته(رئیس بخش ریاضی لوس آلاموس)،رابرت سربر،ادوارد تلر،یوجین ویگنر،جانی فن-نویمان(ریاضیدان افسانه ای این قرن)،باب ویلسون،رابرت ویلسون،ریچارد

فاینمن،نوریس بردبری(رئیس آینده لوس آلاموس در جریان بمب ئیدروژنی)،ایزودورآیزاک رابی،یوری،اوهلنبک،ویکور ویسکوف،کامپتون،زاکاریاس،فیل موریسون....

پاره افراد هم خارج از لوس آلاموس بودند و در رفت و آمد بودند،که می توان به نیلز بور(عمو نیکلاس بیکر،که اسم رمز او در محاورات تلفنی بود)،آگه بور(پسر بور)

عده ای هم دارای جواز برائت نبودند اما بدون داشتن اطلاعات سری،پاره ای محاسبات انجام می دادند.مانند دیوید بوهم(که در پرینستون بود و از او در خواست شده بود

روی مسائل سیالات کار کند)

عده ای هم با این پروژه کار نکردند مانند آینشتاین،جولیان شوئینگر.ولفگانگ پاولی.

قرن بیستم آغازگر پدیده ای تازه در فیزیک نظری بود.بشر از آغاز مسیر علم به مرحله ای تازه رسیده بود.اگر مقصد علم تا کنون شناخت طبیعت بود،ارآن پس هدف

نهایی و محتوم علم در نزد عده ای زیاد،تصرف و دخالت در جریان طبیعت می بود.شناخت قوانین بنیادی طبیعت راه را برای دخل و تصرف آن هموار می کرد.بشر

از آن پس به موجودی تماشاگر-بازیگر بدل شده بود.بشر می توانست با استفاده از مقام بازیگری خود برای آنان که صرفا تماشاگر بودند،نقشی بازی کند.وحال این

پرسش مطرح بود که در طی این بازی تا به چه حد نیاز به اخلاق و تعهد نیاز است.به بیان دیگر اکنون علم به مرحله تأثیر گذاری رسیده بود و می بایست هر کس

که به صورت جدی و حرفه ای به علم می پردازد از خود پرسش کند که تا چه حد نسبت به سرنوشت آنانی که سهمی درین بازی ندارند مسئولیت اخلاقی دارد.

در نخستین نیمه این قرن،اخلاق پس از ظهور هیتلر و تفکر او به نحوی بسیار جدی مورد حمله قرار گرفت.دیگر می بایست سرنوشت افرادی که قصد داشتند سالم و

ساده زندگی کنند،به دست پاره ای اراذل و اوباش سپرده شود.در چنین موقعیتی جان و سرنوشت خیل عظیمی از انسانها در دست دیوانگان قرار می گیرد.یهودیان به

شدت سرکوب می شدند و تمام نشانه های بشریت در حال تخریب بود.

در چنین دنیایی که بیش از هر زمان دیگری در آستانه نابودی قرار گرفته بود،دانشمندانی که رموز تسلط بر طبیعت را می دانستند احساس مسئولیت کردند.آنان در

عمیقترین لایه های شخصیتی خود به دنبال هدیه ای برای بشریت بودند که بتوان بر پایه آن احترام و آبروی از دست رفته بشر را به او بازگرداند.دنیایی که در آن در

یک سو جنگ و مرگ بود و اردوگاه های کار اجباری و کوره ها و اتاق های گاز و در سوی دیگر آن سرزمینی بود که در این جنگ خانمان سوز به لحاظ مادی و

معنوی کمترین آسیب را دیده بود.به مناسبت جنگ و تبعات آن بهترین مغزهای علمی اروپا(جهان) و بیشترین مقدار منابع مادی به سمت آن رهسپار شده بودند.

شاید می بایست به دلیل نجات همه تغییری در روند اوضاع داده می شد.

اهمیت این کشف علمی را درک کردند.در مجارستان که خود به تنهایی پنج هدیه با ارزش تقدیم آمریکا کرده بود(لئو زیلارد،جان فون نویمان،ادوارد تلر،تئودور فون

کارمان،یوجین ویگنر)به ناگهان زیلارد که در حال فرار به سر می برد به اهمیت این پدیده واقف گشت.او در حمام یک هتل درجه سوم به آزمایشی عجیب پرداخت.

اما برای حفظ جان خود می بایست فرار می کرد.لذا مجالی برای بحث بیشتر نبود.ناگهان در سال 1939،در یک کنفرانس کوچک فیزیک نظری در جورج واشنگتن

رسد.بحث داغی در گرفت.در این جلسه چند چهره شاخص حضور داشتند.انریکو فرمی(هدیه ایتالیای فاشیستی به آمریکا)و جرج گاموف(فیزیکدان اهل شوروی).

یکی از روزنامه نگاران روزنامه های شهر واشنگتن در حال چرت بود،که ناگهان انریکو فرمی به پای تخته سیاه رفت و به چند محاسبه ساده برای شکافت اقدام

کرد.در این حین که خبر نگار هوشیار گشته بود با دخالت یکی از فیزیکدانان به خارج از جلسه هدایت شد.

صبح روز بعد اپنهایمر از برکلی کالیفرنیا با جورج گاموف تماس می گیرد و از آن پس این تحقیقات شکلی تازه به خود می گیرد.

رابرت اپنهایمر در سال 1904 در یک خانواده یهودی از طبقات بالایی اجتماع متولد شد.یقیناً غالب خانواده های یهودی از طبقات بالا پیوندی نا گسستنی با فرهنگ دارند،خاندان

اپنهایمر نیز از این قاعده مستثنی نبود.در این خانواده ها معمولاً شعر،ادبیات و موسیقی مرکزیتی خاص دارند.رابرت اپنهایمر یک مدرسه اخلاق را برای تحصیل انتخاب کرد.در

مدت تحصیل،به سرعت دو زبان لاتین و یونانی را به دایره زبانهای خود افزود(هر چند که او تا پایان عمر تکلم به هشت زبان انگلیسی،آلمانی،فرانسه،ایتالیایی(به دلیل علاقه به

کمدی الهی دانته)،اسپانیایی،لاتین،یونانی و سانسکریت را در حد کمال می دانست).پس از پایان دوره تحصیلی طاقت فرسای دبیرستان،با قصد آموختن شیمی وارد هاروارد شد.

اما پس از گذشت زمانی اندک علایق او به سمت فیزیک نظری تغییر کرد.سرانجام وی پس از گذراندن یک دوره سه ساله از هاروارد فارغ التحصیل شد.وی برای ادامه تحصیل

راهی دانشگاه کیمبریج در انگستان شد و زیر نظر ارنست رادفورد در آزمایشگاه او به مطالعه پیرامون مسائل طیف های عناصر و مسائل پراکندگی از اطراف هسته ها پرداخت.

حاصل اقامت او در کیمبریج،یک دوره افسردگی شدید بود.مقارن اقامت او در کیمبریج،در علم فیزیک نظری در سالهای 1925 انقلاب کوانتوم مکانیک جدید در حال شکل گیری

بود.ورنر هایزنبرگ در سال 1925 دو مقاله معروف خود را منتشر کرد.پس از آن ولفگانگ پاولی توانست با استفاده از اصول مکانیک ماتریسی هایزنبرگ به حل مسأله اتم

هیدروژن بپردازد.سپس در سال 1926 در یک زمستان سرد در سوئیس،اروین شرودینگر توانست در طی 4 مقاله انقلابی،با مقایسه بین اپتیک موجی و اپتیک هندسی و فرض

اینکه همانگونه که اپتیک هندسی حالت حدّی اپتیک موجی می باشد پس می بایست مکانیک کلاسیک نیوتنی حالت حدی یک مکانیک دیگر باشد، به وضع مکانیک موجی

بپردازد.سپس هم ارزی این دو سیستم توسط یک فیزیکدان جوان به نام دیراک و همزمان و مستقل از او توسط پاسکوال جوردان نشان داده شد.

این ابداعات تازه باعث ایجاد یک جنب و جوش در بین فیزیکدانان نظری شد.در این زمان اپنهایمر با پذیرفتن دعوتنامه ماکس بورن توانست وارد بزرگترین قطب علمی اروپا،

یعنی دانشگاه گوتینگن شود.او به همراه جوانترین مغزهای روشنفکر علمی روزگار(لانداو،ویسکوف،دیراک،جوردان،...)به حل و بسط مسائل قدیمی لا ینحل فیزیک توسط این

کار می رود.

پس از اتمام دوره تحصیلی گوتینگن با درجه ممتاز،اپنهایمر به آمریکا بازگشت تا آغاز گر یک انقلاب در سیستم علمی آمریکا باشد.او دو نقطه را برای شروع در نظر گرفت.

دانشگاه کالیفرنیا در برکلی،انستیتو تکنولوژی کالیفرنیا(کلتک).در طی مدت کوتاهی توانست انقلابی در سیستم آموزشی پدید آورد.او توانست یک هسته علمی قوی در برکلی

فرهم آورد.این گروه به صورتی پر دامنه به کار علمی طاقت فرسا پیرامون مسائل گوناگونی پرداخنتد.مسائلی از نسبیت عام و آستروفیزیک تا به مسائل تابش های گاما،نظریه

میدانهای کوانتومی،کوانتش میدان های الترومغناطیسی دیراک،و مقدمات نظریه الکترو دینامیک کوانتومی.

تدوین نظریه میدان های کوانتومی و باز بهنجارش ها داشت(رینرمالیزاسیون).

تا به این قسمت مقداری از ارزشهای علمی رابرت اپنهایمر و تأثیر او در باز ساخت یک مکتب علمی در آمریکا گفته شد،در آینده بیشتر پیرامون جنبه های این مکتب علمی جدید

و جنبه های اخلاقی و سیاسی آن صحبت می کنیم.

اینجا هیروشیما،نقطه صفر،...

گوینده رادیو:"جنگ جهانی نشان داد که اولین بمب اتمی در هیروشیما منفجر شد.ما فاتح جنگ در مقابل آلمان هستیم..."

نقطه صفر در چند ثانیه قبل نقطه صفر نبود.اکنون که به نقطه صفر فکر می کرد می دانست که قارچی وحشتناک در آنجا روییده است.به اتاق رفت و در را بست.

آنها شاید مردمی احمق بوده باشند،شاید چشمانی تنگ تر از بقیه داشتند،اما آدم بودند.آیا باید اینگونه می شد؟

به خود می گوید:اما آنها از ما نخواستند که بگوییم چه باید کرد،از ما پرسیدند که بمب(پسر کوچولو) باید در کجا پرتاب شود.شاید اگر در کوکورا بود بدتر بود.آیا ما

شیطان هستیم.همه ما مادر به خطا هستیم.

فردا می بایست گزارشی از روند کار به کادر ارتش می داد.آیا نمی بایست ریاست منهتن را به عهده می گرفت؟آیا می بایست به سوگند وفاداری به کشور خیانت

می کرد؟اگر هیتلر زودتر به پسر کوچولوی خود رسیده بود،آیا هیچ کس زنده می ماند؟البته به جز مردم ایتالیا،ژاپن و چند کشور دیگر؟

شاید فکر می کرد اکنون در ذهن هان،ویگنر،فن نویمان،رابی،بته،ویلسون،بور(عمو نیکلاس بیکر)،ویسکوف،...چه می گذرد؟هر چند پش و گروز هرگز و هرگز

چنین مشکلاتی نداشتند.آیا امید به ترفیع و ارتفاع درجه داشتند؟

اما توسط فوچس این اسرار به دست روسها رسیده بود و به زوری رفابت شروع خواهد شد.و فرزند بعدی آیا بمب هیدروژنی باید هر چه زودتر متولد شود؟

هیروشیما نقطه صفر:

آنان که زنده ماندند بد عاقبت تر بودند.فاجعه بعد از انفجار بمب آغاز شد.به راستی آیا بعد از تست ترینیتی،کسی به تشعشعات فکر کرده بود؟آیا باید نامه 70 نفره

فیزیکدانان جدی تلقی می شد؟و ایا دیدن بدنهای نیمه سوخته افرادی که در نقطه صفر نبودند،می توانست برای او ثانیه ای آرامش باقی بگذرد؟

زندگی او یک زندگی به غایت تراژیک بود.خیلی سعی کردم او را درک کنم،رنجش را،سرطان حنجره و پیری زود رسش را.

گاهی فکر کردن به بعضی الگو ها دردناک است.

         برای رابرت اپنهایمر

ایندگان از ما به عنوان نسلی یاد می کنند که مسایِل بسیار عمیق را دیدند،امّا به حل انها موفّق نشدند،ولی نسل بعدی حتّی ان مسایِل را ندیدند.

و.پاولی در یک نامه به فیرتس.*

تفکّر فیزیکی در قرن بیستم دارای وسعت،امّا فاقد عمق است.

برای دکتر مهدی گلشنی

                                      Laurikainnen,k,Wlofgang Pauli and Philosophy,p 15*