ابدیت

نظر به اینکه در آخرین نوشته شما ، نامی از اینجانب در ارتباط با نوشته کامران وفا، محمود حسابی برده شده است لازم می دانم به نکات زیر اشاره کنم، نه از برای توضیح خدمت جنابعالی که از اهل فن هستید، بل برای مخاطبان وبلاگ شما.

۱- نمی خواهم برای توضیح و توجیه عملکرد علمی ایشان، به نظریه های پوپر، لاکاتوش، کوهن و فیرابند در باب تحقیقات علمی و متودولوژی آنها  پناه ببرم. بلکه می خواهم آن را که در عمل در علم اتفاق می افتد را بیان کنم. اگر به لیست برندگان جوایز نوبل فیزیک نظری [که شاید معروفترینشان برای عوام واینبرگ، گرالد توفت، عبدالسلام، بور و آینشتاین باشند]  و یا حتی به نام تئوری پردازان بزرگ علمی در فیزیک نظری که شاید "ادوارد ویتن" یکی از برجستگانشان باشد، نظری کنیم در می یابیم یک فرضیه زمانی به یک دستاورد علمی تبدیل می شود که فرآیندهای زیر را بپیماید

الف) بیان فرضیه که می تواند در یک مجله چاپ شود.

ب) مورد ارجاع واقع شدن که ممکن است دیر یا زود انجام شود از همان سال تا ۳۰ سال بعد هم در تاریخ اتفاق افتاده است.

ج) از جانب خواص مورد استفاده قرار گیرد تا به نوعی پارادایم شود.

د) این نظریه وارد کلاسیک های علمی که ساده ترینشان کتب درسی و تکست بوک ها هستند شود.

در مورد مرحوم دکتر حسابی آنچه که به چشم می آید چیزی حدود ۱۰ مقاله است. من قبل از نوشتن متن خود در باره ایشان و کامران وفا از این ۱۰ مقاله ۴ تا را دنیال کردم. معروفترین ها که در مجله فیزیکال ریویو، ارگان فیزیک انجمن فیزیک آمریکا، نوشته شده اند در کل بهترینشان چیزی در حدود ۵ یا ۸ ارجاع دارد.(دو مقاله از دکتر حسابی، به تعداد ارجاعات دقت کنید)

حال باید پرسید در قرن بیستم که هر تئوری و یا پارادایم زمان، در نظری ترین و مجردترین حالت، حداقل ۵۰۰ ارجاع دارد. چگونه می شود یک تئوری پرداز برجسته مقاله هایش فاقد ارجاع باشند، و از قضا این نوشته ها به عنوان یک تئوری که دنیا را تکان داده اند در نظر گرفته شود؟ این را هم گفته باشم ارجاعات تا به ۷۰۰۰ هم می رسد.

۲) در مورد اینکه به کرات گفته می شود ایشان شاگرد آینشتاین هستند و حتی این اشتیاق به اندازه ای است که عکس "کورت گودل" با آینشتاین به عنوان عکس ایشان جا زده می شود، باید گفت موسسه تحقیقات عالی پرینستون یک دانشگاه به معنای کلاسیک نیست. تحصیلات در آنجا به معنای ترم و پای تابلو رفتن و مدرک گرفتن نیست. هر فرد استاد یک یا چند دستیار دارد و با آنها مقاله می نویسد. در آن سال ها آینشتاین چند دستیار معروف داشت:

"پروفسور بارگمان"، "پروفسور برگمن"، "پروفسور لئوپولد اینفلد"،"پروفسور ناتان روزن"،"پروفسور بوریس پودولسکی"در پاره ای از موارد هم "پروفسور دیوید بوهم" و "پروفسور آبراهام پایس" . با تمام این افراد آینشتاین مقاله و یا کتاب و بحث های طولانی ثبت شده دارد. مقاله مشترک ایشان با آینشتاین کجاست؟

انجام یک سمینار در یک موسسه تحقیقاتی، با شاگردی و تحصیل در آنجا از اساس متفاوت است.

۳) نوشته حقیر در باب استاد وفا و مرحوم حسابی در این دو هفته به شدت بازتاب پیدا کرد. هنگامی که به نظرات در سایت های مختلف رجوع کردم دریافتم مردم ایران ایشان را بیشتر یک دانشمند و نابغه علمی می دانند نه یک زیر-بنا ساز علمی. به بیان دیگر مردم به شدت این امر که ایشان یک نابغه اول در فیزیک بودند را پذیرفته اند. در حالی که به نظر من اگر باید ارزشی برای ایشان قائل شد همانا نقش ایشان در ساخت مراکز و ارگان های علمی است. اگر ایشان به این عنوان شناخته شوند مادامی که دانشگاه تهران، هواشناسی و چندین نهاد دیگر بر پاست، هرگز نمی توان ایشان را نادیده گرفت.

۴)  توصیه می کنم اگر فرصت داشتید به اسناد محاکمه مرحوم دکتر محمد مصدق در دادگاه نظامی و یا شرح دفاعیات وکیل ایشان مرحوم سرهنگ جلیل بزرگمهر، رجوع کنید. مطالب جالب و تکان دهنده ای آنجا می یابید. همیشه مرحوم حسابی و مرحوم حسین مکی من را یاد یکدیگر می انداختند. شاید چون هر دو کراوات داشتند!!!

۵) نوشته اینجانب در مورد استاد وفا، هرگز مقایسه بین دو فرد که در دو رشته متفاوت تحصیل کرده اند نبود. بالکه بیان این پرسش بود اگر نیاز به قهرمان داریم، چرا از افرادی اسم نمی آوریم که عالم و آدم آنها را قهرمان می دانند؟ چرا دوست داریم قهرمان سازی کاذب کنیم؟ من یقین دارم اگر دکتر حسابی زنده بود، مقابل این دادار دودور ها به شدت واکنش نشان می داد. حتی تخطئه می کرد. هر چند که من هم معتقد هستم "بیچاره مردمی که نیاز به قهرمان دارند".

۶) اینجانب معتقد هستم شرط اولیه پیشرفت علمی، ایجاد اخلاقیات علمی است. مطالبی که در مورد مرحوم حسابی گفته می شود، صرف نظر از اینکه نوعی توهین غیر ظریف به شعور مخاطب است، به شدت با معیارها و مترهای علمی فاصله دارد. نوعی تقلب علمی محسوب می شود. اینجانب اعتقاد دارم اگر هدف از این گونه بحث ها، ترغیب دانش آموزان و دانشجویان به علم و دانش است، ما یک دو جین آدم معروف و انصافا صاحب سبک داریم.

نیما ارکانی حامد، کامران وفا، لطفی زاده، مسعود چایچیان، مهران کاردر، رضا جوان، حسین نصر ... همه افرادی هستند که اسم آنها به نوعی در جهان و شاخه علمی شان دارای بار و وزن است. نمی دانم چرا نباید برای ترقیب دانش آموزان دبیرستانی، عکس و یک بیوگرافی مختصر از استاد وفا پشت کتب فیزیک دبیرستان چاپ شود؟

۷) در پایان اقرار می کنم، اگر نوشته من فقط برای یک نفر مفید بوده، او را به فکر وادار کرده باشد، خود تحقیق کرده باشد و دریافته باشد حقیقت چیست، اینجانب به هدف خود از طرح چنین مطلب پر جنجال و اعصاب خرد کنی، رسیده ام.

گویند در شهری عارفی بود کاملا معمول. نه از روی آب می توانست عبور کند و نه پرواز کند. روزی عده ای شاگردان قدیمی، جلوی مردی را گرفتند و گفتند استاد ما پرواز می کند، طی طریق می کند و ...

مرد حیرت زده نزد استاد رفت که : ای شیخ شاگردانت چنین می گویند. و هاکذا

استاد گفت: ای مرد، شما جدی نگیرید

مرد نزد شاگردان بازگشت و گفت استادتان چنین می گوید که : من اینکاره نیم.

شاگردان بانگ بر آوردند: استاد شکر خورده، استاد به گور پدر خود خندیده است

با تقدیم احترام

روشت: آقای سعید حنایی کاشانی، مدرس فلسفه دانشگاه شهید بهشتی

Lets dance in style, lets dance for a while
Heaven can wait were only watching the skies
Hoping for the best but expecting the worst
Are you going to drop the bomb or not

Let us die young or let us live forever
We dont have the power but we never say never
Sitting in a sandpit, life is a short trip
The musics for the sad men

Can you imagine when this race is won
Turn our golden faces into the sun
Praising our leaders were getting in tune
The musics played by the madmen

Forever young, I want to be forever young
Do you really want to live forever, forever and ever

Some are like water, some are like the heat
Some are a melody and some are the beat
Sooner or later they all will be gone
Why dont they stay young

Its so hard to get old without a cause
I dont want to perish like a fading horse
Youth is like diamonds in the sun
And dimonds are forever

So many adventures couldnt happen today
So many songs we forgot to play
So many dreams are swinging out of the blue
We let them come true

سالها پیش، زمانی که روزگار خوبی نبود با زوجی آشنا شدم. زمانی که تقریبا هیچ امید و بهانه ای برای زندگی نبود. با این زوج به کوه و کمر می رفتیم و در ماشین این موسیقی را به کرات می شنیدم. چند سال بعد در آلبومی که منتخبی از ترانه های قدیمی(Old Songs) بود به صورتی کاملا تصادفی  این ترانه را باز یافتم. شاید بارهای اول گوش دادن این ترانه بسیار دشوار می نمود. یاد خاطره هایی را زنده می ساخت که سالها بود لایه ای از غبار روی آن را گرفته بود و گوش کردن دوباره به این موسیقی به مانند کنار رفتن تمامی آنها بود. به همانند بر باد رفتن چندین سال تلاش بود برای فراموش شدن آن خاطرات. اما گاهی در انسان جسارت و شاید یک بیماری شدت می گیرد که دوست دارد به گذشته بازگردد و به صورتی غمگین، دوباره در نوستالژی گذشته زندگی کند. این نوستالژی به همین جا ختم نمی شد. آدابی داشت، می بایست دوباره به خیلی مکان های فیزیکی بازگردی. پنج سال پیش یک روز عصر بر خود مسلط شدم و به خیلی جاها سر زدم. به خیلی مکانهای سابق، که شاید چندین سال بود پا بدان ها نگذاشته بودم رفتم. تو گویی، تمام مدت این من نبودم که در آن جاها قدم می زدم. تو گویی همانی بودم که آن سالها بودم. هر از چندگاهی به خود می آمدم و از بالاتر ها به آن زمان ها نگاه می کردم. چندین ساعت در تمامی تفکراتم غوطه می خوردم. اما به یک نکته توجه نکرده بودم. آن هم خود کلمه Forever Young بود. تنها چیزی که هیچ گاه بدان فکر نکرده بودم گذر زمان بود. اینکه سالها گذشته است و من دیگر یک پسربچه نیستم. یک پسر بچه که در گوشته ای می نشیند و رها و آزاد به عمر جاودان فکر می کند. انگار برای همه چیز خیلی زود است. اما امروز فکر می کنم چقدر دیر است. یعنی شاید همان زمان ها هم خیلی دیر بود، اما من نمی دانستم.

چندی پیش به گذشته فکر می کردم. کنجکاو شدم دوباره به این موسیقی بازگردم. اینبار سعی کردم شعر آن را از بر کنم. زمانی که درگیر شعر این موسیقی بودم بدنم به لرزه افتاد. نمی شود برای همیشه جوان بود و برای همیشه زندگی کرد. زمان مانند یک تیشه بر پیکره ما می کوبد. ما را پخته می کند. از ما شاید مجسمه ای بهتر از یک تکه سنگ بسازد، اما تردید ندارم که ما را فرسوده می کند. درونگرا می کند. خسته می کند. شاید نمونه ساده این مثال باشد که آن روزها حس محدودیتی به اسم گذر زمان را نداشتم، اما امروز حس می کنم تقریبا برای هر کاری بسیار دیر شده است. آنقدر دیر شده است، که زمانی که دست به یک کار جدید و یا یک رابطه جدید می زنی این محدودیت زمانی دیوانه و سرخورده ات می سازد. امروز در 30 سالگی حس می کنم برای اثبات گذر زمان یک حس نیرومند در من وجود دارد و آن احساس حسرت است. حس خسارت است. احساس واقعی عذاب وجدان است.

خیلی دوست دارم دوباره به گذشته بازگردم، اما آنی نباشم که بودم. من دارم با سرعت به سمت میانه سالی می روم و این مرا به شدت نگران و آشفته می کند. میانه سالی سنی است که تقریبا در آن هیچ غلیان احساساتی وجود ندارد. زندگی همانند یک خط راست می شود. خطی راستی که همواره از جانب جوان ها مورد طعنه و پوزخند واقع می شود. به محافظه کاری تعبیر می شود. چندی پیش دوستی جوان را نصیحت می کردم دست از پاره ای از کارهایش بردارد. اینگونه بهتر زندگی خواهد کرد. دوست 19 ساله ام دختری را که دوست داشت، برای معارفه آورده بود. نیم ساعت که صحبت کردم، نگاهی عاقل اندر سفیه به من کردند، انگار با یک آدم بسته و رشد نکرده که دچار جمود فکری است صحبت می کنند. برای همین مجبور شدم از گذشه خودم بگویم. از خیلی چیزها. انگار معجزه ای رخ داده بود. ناگهان این دو رام و مطیع شدند.

خداحافظی کردیم. عمیقا حس کردم دارد زمان می گذرد. خیلی دیر شده است. من دیگر نه جوان و کله خر هستم و نه یک فرد جا افتاده.

اکنون که این نوشته را می نویسم یاد جمله ای از  لودویگ ویتگنشتاین  در بستر مرگ در خانه پزشکش می افتم. او در حالی که از سرطان پروستات در حال احتضار بود رو به همسر پزشکش می کند و می گوید:

"به دیگران بگو چه زندگی دشوار و پیچیده ای داشته ام"

لینک دانلود این موسیقی   

       سفر کامران وفا به ایران، علاوه بر فرصت های علمی، می تواند دربر دارنده فرصت های اخلاقی باشد. در این نوشته سعی می کنم از او، این انسان فرهیخته، به عنوان یک آینه استفاده کنم. آینه ای که برایمان زمینه ساز فرصت ها و داوری هایی اخلاقی است. این نوشته قصد تخریب و تمجید از هیچ فردی را ندارد. از برای همین از نام بردن از افراد، چه در تأیید و چه در تکذیب، معذور هستم. آنچه هدف نگارش این متن است نشان دادن تزلزل علمی-اخلاقی در جامعه ماست. از نظر صاحب این قلم، پیشرفت علمی و اخلاقی، به سان دو بال یک پرنده هستند. تا زمانی که پیشرفت اخلاقی در جامعه ما محقق نشود، خبری از پیشرفت علمی نخواهد بود.

پرسش ۱: (انحطاط اخلاقی یا پشت کوهی بودن)

در ایران فیزیکدانی هست که اگر بخواهیم ارزش و اعتبار او را بر اساس تمامی فاکتور ها [چه آنهایی که درست و قابل اعتماد هستند و چه آنهایی که سطحی و جهان سومی هستند] بسنجیم، از دیگران یک سر و گردن بالاتر است. نمی خواهم بگویم کدام فاکتور درست است و کدام فاکتور از اساس اشتباه. اما این فیزیکدان مورد بحث از نظر تعداد مقالات، تعداد ارجاعات، نوشتن مقالات در مجلاتی با ضریب تأثیر بالا، فاکتور اچ، دید پروسه ای داشتن نسبت به تحقیق علمی نه یک دید پروژه ای و ... از ما بقی یک و سر و گردن بالاتر است. چندین ماه پیش این فیزیکدان در مورد موضوعی صحبت می کرد. در جلسه تعدادی افراد حاضز بودند. از قضا در خوشبینانه ترین حالت از بین تمامی افرادی که در آن جمع حاضر بودند شاید حتی ۲ نفر، در ارتباط با موضوعی که او صحبت می کرد صاجب نظر که هیچ، حتی دارای مطالعه نبودند. به محض آنکه فرد مورد بحث بسم الله گفت و بحث خود را شروع کرد، دیگران بدون توجه به حرمت جلسه، وقت و اینکه فرض کنید فرد یک برنامه ریزی برای سخنرانی خود دارد، شروع به اظهار نظر، شوخی و تک مضراب پراکنی کردند. اتفاقی که افتاد این بود، بحثی که این فیزیکدان آماده کرده بود، نیمه کاره و به صورت به اصطلاح بخیه کاری و رفو شده ارائه شد. وقت هم اجازه نداد او نیمه ای از بحثی را که آماده کرده بود را ارائه کند. در چهره او کاملا استیصال و نگرانی از اینکه نتوانسته بحث خود را به پیش برد و حتی نیمی از آن را بیان کند آشکار است، اما دیگران متوجه نیستند. تمامی افرادی هم که در آن جلسه بودند، نمی گویم عاشق و کشته مرده او بودند، اما دشمن خونی او هم نبودند.

بیایید روی یک فرد خاص متمرکز شویم،آقای ایکس. جناب ایکس از افرادی است که خارجه درس خوانده است و وقتی یک مقاله متوسط به پائین، همانند مقاله های اکثر ما، می نویسد، اصرار دارد روی آن اسم هم اینور را بنویسد و هم اسم آنور را. این آقای ایکس در روز سخنرانی فیزیکدان مورد نظر ما، بیشترین اظهار نظر ها را کرد. در صندلی به شیوه ای زننده لم می دهد، دستانش را در پشت سرش گرفته است و مدام نظر می دهد و بحث می کند.

حالا بیایید وارد جلسه کامران وفا شویم. آقای ایکس به دلیل عدم وجود جای خالی درست در جلوی صندلی دیگران، نزدیک به ۲ ساعت سر پا ایستاد. در بین سخنان کامران وفا، حتی یک سوال، شوخی و اظهار نظر نکرد. حتی زمانی که زمان پرسش و پاسخ بود چند بار با عدم اعتماد به نفس زیاد دستش را برای پرسش بلند کرد، نهایتا هم منصرف شد. یکی از شاگردان امروزین وفا، با آقای ایکس اولین مقاله خود را نوشته است. اما ظاهرا حتی این امر باعث نشده است، کامران وفا اقای ایکس را بشناسد.

ریشه این دو اختلاف چیست؟ چرا جلسه فیزیکدان مورد بحث ما به گونه ای است که می توان جلسه را به هم زد، سوال بی مورد پرسید و اساسا بحث را به بیراهه و انحراف کشید؟ اما در جلسه کامران وفا، که یک دو جین حرف های عجیب و غریب زد، نکاتی را بیان کرد به شدت تازه بودند برای خیلی از ماها، ولو به صورتی کاملا عامیانه، این آقای ایکس حتی جرأت پرسش کردن نداشت؟

این پرسش می تواند چند پاسخ متفاوت داشته باشد.

الف)  فیزیکدان مورد بحث ما، هر چقدر هم از همه ما بهتر باشد، به هر حال در رتبه کامران وفا نیست. پس ما می توانیم خودمان را [با زور هم که شده] هم سطح و همتراز با او جای بزنیم. این کار را انجام می دهیم تا کمتر احساس کمبود شخصیت داشته باشیم. تا اینکه فقط مقابل کامران وفا، آنهم به جبر زمانه احساس کمبود کنیم. این هم زیاد مهم نیست. برای چند سالی یکبار، این احساس حقارت زیاد آزار دهنده نیست. ما که حوصله درس و کتاب نداریم. بالاخره یک حقوقی می گیریم، جلوی در و همسایه هم که همه ما را نابغه می دانند. پس اگر بتوانیم یک جوری شر این فیزیکدان جوان خودی را کم کنیم، با امثال وفا مشکلی نداریم. چون زیاد در دسترس نیستند.

ب) هر مغازه ای نیاز به یک ویترین دارد. بالاخره در هر سخنرانی چهار تا آدم با سواد و باکلاس هستند. آنها دو تا سوال درست و حسابی می کنند. بعد می توان فرض کرد ما بقی همه از کوچه و خیابان سرشان را پائین انداخته و وارد کارزار شده اند، آنها همه نخاله هستند. پس بدین صورت می توان فرض کرد آن چهار آدم حسابی شاگردان ما هستند، پس ویترین بهترین آرایش ممکن را دارد. ما هم یک گوشه می ایستیم، تو گویی ما متوضعانه کار را با اعتماد به نسل جوان واگذار کرده ایم، و خود از دور نظاره گر اوضاع هستیم.

اگر هر یک از دو نکته بالا جواب این پرسش باشد که:

 چرا نمی توان سخنرانی کامران وفا را قطع کرد و یا جهت گیری آن را عوض نمود، اما می توان در بین صحبت فیزیکدان جوان هر کاری کرد، باید گفت که ارزش ها و داوری های اخلاقی به شدت در معرض آسیب قرار می گیرد. آنچه در تعریف اخلاق عملی، نه اخلاقی که در کتاب های فلسفه مورد بحث قرار می گیرد، می آید این نکته است که اخلاق ملکه ای است فارغ از چارچوبه مکانی و زمانی. به بیان دیگر یک فعل خاص، همانند تعدی به حقوق دیگران، همواره مکروه است. این فعل تابعی از قدرت و یا نفوذ فرد مبتلا به نیست. اگر قائل به این مهم نباشیم به کلیشه های تکراری سینما می رسیم. زمانی که در ژانر وسترن، میزان رعایت قانون و اصولا اخلاقیات تابعی مستقیم از قدرت و سرعت هفت تیر کشی فردی است که مقابل او قرار داریم. با جسارت می توان گفت این جامعه از نظر رعایت اخلاقیات و داوری های اخلاقی به شدت بیمار و آسیب دیده است. این چنین جامعه ای با زیبایی و میل و گرایش به حقیقت، که مهمترین معیار علم است، به شدت بیگانه است.

شاید جامعه ای که بتوان در آن، هم سخنرانی فیزیکدان جوان را قطع کرد و هم سخنرانی کامران وفا را، یک جامعه ایده آل و آرمانی نباشد که نیست، اما یک جامعه منحط اخلاقی هم نیست. در حقیقت جامعه ای است که حد اقل در آن، اخلاقیات با رابطه قدرت یک پیوستگی ذاتی ندارند. به بیان دیگر در این جامعه بی اخلاقی به صورتی عادلانه اجرا می شود. خواه کامران وفا باشد و خواه فیزیکدان جوان ما. این جامعه تنها یک جامعه پشت کوهی و آموزش ندیده و بدوی است، یک جامعه منحط نیست. در این جامعه می توان تک تک افراد را صدا کرد و به آنها آموزش هایی را داد و از آنها خواست این آموزش ها را در عمل پیاده نمایند. افراد این جامعه قصد بدی از اعمال خود ندارند، فقط جاهل هستند. اما آیا جامعه ای که اخلاقیات و رعایت اصول اخلاقی رابطه تنگاتنگی با رابطه قدرت دارند هم اینگونه است؟ جامعه ای که فیزیک پیشگان آن به شدت از کامران وفا حساب می برند، اما حتی حاضر نیستند در بین خود ثانبه ای مدرن و متمدن رفتار کنند هم جامعه ای ساده دل و پشت کوهی هستند؟ یا جامعه ای به شدت اخلاق ستیز و نا بهنجار هستند؟ 

پرسش ۲: (مسئولیت پذیری اخلاقی)

اینبار فیزیکدان جوان ما و کامران وفا در یک صحنه مقابل ما هستند. فیزیکدان جوان، از کامران وفا می خواهد که شبه ویدئو-کنفرانسی را برگزار کند. او هم می پذیرد. یکی یکی مردم جلوی دوربین اینترنتی می روند تا از وفا سوال پرسند. فردی سوالی می پرسد. وفا در برابر پرسشی قرار می گیرد تا نظر شخصی خود را بگوید. شاید لزوما نظر شخصی وفا منطبق بر پارادایم زمان نباشد، مانند جلساتی حزبی که وقتی از یکی از اعضای حزب پرسشی می شود، از قول منبع آگاه پاسخ می گویند. این پاسخ هم لزوما منطبق بر دیدگاه حزب نیست. وفا می خواهد بداند که آیا این گفتگو ضبط می شود یا نه؟ زمانی که پاسخ می شنود خیر. با دقت نظر خود را بیان می کند. این امر ناشی از مسئولیت پذیری اخلاقی است.

اما آنسو تر در چند سال گذشته فردی ادعا می کند اینجانب مبدع هندسه های نا-جابجایی هستم. در صورتی که آلن کن این کار را انجام داده است. شاید جالب ترین امر برای این فرد، عدم پایبندی به مسئولیت پذیری علمی باشد. شوربختانه بعضی افراد حتی حاضرند آبروی خود را هم بر این بی مسئولیتی علمی قمار کنند.

امروز روز سخنرانی کامران وفا است. این فرد خود را می رساند. با وفا دست می دهد و می گوید که بیرون از اتاق منتظر ایستاده است تا سخنرانی تمام شود. می رود. از چهره وفا می توان فهمید با اضطراب و نوعی خستگی و شاید هم اجبار و استیصال پاسخ می دهد: می بینمتان.

سخنرانی تمام می شود. زمان پرسش و پاسخ می رسد. با سرعت از جلسه خارج می شوم. وقت پذیرائی است. باید زودتر فرار کرد. در گذر از مقابل در یک لحظه این فکر از سرم عبور می کند که:

ای کاش وسط سخنرانی وفا می دویدم و سوال می کردم : آیا درست است آقای ... مبدع هندسه های نا-جابجایی هستند؟

این فکر از سرم عبور می کند . ناگهان چهره وفا را می بینم. شاید چهره ام .... لبخندی می زند. سری تکان می دهم و به سرعت سالن را ترک می کنم.

پی نوشت:  گاهی شاید بهتر باشد داوری ها و ارزش های اخلاقی خود را نیز روز آمد کنیم. می توان در رفتار ها و کنش ها و واکنش های دیگران عمیق شد و خیلی چیزهایی آموخت که دیگر در سایت آرکایو نمی توان به صورت رایگان یافت. یک بار علی رهبری در جایی گفته بود دو چیز قابل آموختن نیست. احساس و شخصیت. به بیان دیگر یا با شخصیت هستی و یا بی شخصیت و راهی هم برای اصلاح نیست.

  از اینکه این دو مطلب آخر شاید تکراری باشند باید عذرخواهی کنم. گاهی حضور افراد بزرگ این بهانه را فراهم می سازد تا بعضی درد ها در قالب کنایه و استعاره بیان شوند. گاهی می توان زیر سایه بعضی درخت ها استراحت کرد، تجدید قوا کرد.

دیروز کامران وفا، در مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات سخنرانی داشت. از بحث در مورد کامران وفا و جایگاه رفیع او بگذریم. اما تنها چیزی که می توانم بگویم این است که کامران وفا مسلط ترین فردی است که تا به امروز دیده ام. دیدار دیروز جدای از انگیزه و جذابیتی که داشت، یک نکته تفکر برانگیزی داشت.

سالهاست تلاش می شود از مرحوم دکتر محمود حسابی، یک غول علمی ساخته شود. من نمی گویم ایشان زحمت نکشیده اند. چرا زحمت کشیده اند، اما ایشان یک فیزیکدان سطح بالا که هیچ، حتی یک فیزیکدان معمول در سطح فیزیکدانان امروز ایران هم نبودند. ایشان بیشتر تلاش در ساخت زیربنای علمی کشور، مانند ایجاد نهاد ها و ارگان های علمی، داشتند. اما یه یقین فردی که در علم فیزیک صاحب جایگاه باشند، نبودند.

شاهد مثال هم،فقدان مقالات علمی از جانب ایشان است. به زحمت می توان مقاله یا نامی از ایشان و یا نقشی از ایشان در فیزیک دید. همگان می دانند که امکان ندارد فردی که تولیدی در علم ندارد، یک مهره تأثیرگذار در متن علم باشد. تنها چیزی که موجود است، چند خاطره اغراق آمیز است از یک سخنرانی در موسسه عالی پرینستون. اینکه آیا چنین جلسه ای اتفاق افتاده است یا نه، به قولی تنها در محدوده دانش خداوند امکان جستجو دارد. اما چند سوال ذهن مرا به شدت به خود مشغول کرده است.

۱- اگر فرض کنیم چنان جلسه ای وجود داشته باشد، آلبرت آینشتاین واقعا فریفته ایشان شده باشد و تئوری خیالی، ذره گسترده که اصلا نمی دانیم  چیست، چنانکه به کرات گفته شده است در تمام دانشگاهای امروز دنیا در حال تدریس بوده باشد. سوال این است که یک فرد که یک شبه تئوری پرداز نمی شود. ۱۰۰ تا مقاله می نویسد. ۱۰ تای آنها معروف می شود. بعد که فرد معروف شد در مراکز و مکانهای علمی یک سری سخنرانی های عامه فهم تا تخصصی ارائه می دهد. از کارها و تحقیقات گذشته و حال خود می گوید. چطور است که از "نظریه ذره گسترده"  هیچ نام و اثری نیست و ایشان یک شبه می شود بزرگترین دانشمند تمامی اعصار ایران؟

کامران وفا فرض کنید تا به امروز 228 نوشته و مقاله علمی دارد. بعد صاحب نظریه ای می شود به نام  اف-تئوری(مشت نمونه خروار). ساده ترین امر این است که فرد هر کجا می رود در مورد نقشی که داشته است سخنرانی ایراد کند. سخنرانی دیروز وفا هم دقیقا همین بود. فرض کنید نقشی که نظریه اف در نظریه ذرات بنیادی می تواند ایفاء کند. اینکه چطور می توان این اثر را در عمل مشاهد کرد. اینکه این نظریه چگونه می تواند بعضی از نقائص مدل استاندارد ذرات بنیادی را مرتفع سازد(تقریبا ده مقاله آخر وفا به این امر اختصاص داشته است). بنابر این زمانی که می گوییم کامران وفا یک فیزیکدان و نظریه پرداز بزرگ است، دقیقا می دانیم از چه سخن می گوییم و دلیل ادعایمان چیست. اما در مورد محمود حسابی هم وضع بدین گونه است؟

۲- اگر ما [به درست و یا به غلط] نیاز به قهرمان داریم، چرا کامران وفا قهرمان ما نباشد؟ چرا نیاز به قهرمانان کاذب داریم؟ کامران وفا شاگرد ادوارد ویتن بوده است. ادوارد ویتن هم که از نظر عوام و حتی خواص، آلبرت آینشتاین امروز جهان فیزیک است. پس ما یک فیزیکدان برجسته داریم که شاگرد یک ابر-فیزیکدان است. واقعا هم به قولی در رشته خود جزو ۱۰ مغز برتر است. همین پارسال هم جایزه دیراک را به همراه "جوزف پولچینسکی" و "مالداسنا" برده است. اینجا ما حقیقتا با یک ابر-مرد علمی روبرو هستیم. اما چرا نامی از او نیست؟ چرا برای افرادی که نیاز به قهرمانان ایرانی دارند، کامران وفا، یک ابر قهرمان نیست؟ چرا به جای حرف های کلیشه ای در مورد دکتر حسابی، در مورد کامران وفا، ستاره هاروارد، پشت کتاب های درسی مطلب نمی نویسند؟ حسابی می تواند با شرط و شروطی سمبلی از مدیریت علمی، که تازه آنهم با بحث و نظر اهل فن میسر می شود، باشد. اما آنچه به یقین می توان گفت آن است که ایشان یک نظریه پرداز و آدمی که حرفی جدید برای گفتن داشته است، نبوده.

۳- اگر دکتر حسابی قهرمان علمی! زمان خود بوده باشد، سالهایی بین ۱۹۲۶ تا ۱۹۵۰ ، پس می بایست حتما در مورد مکانیک کوانتومی و نظریه میدان های کوانتومی تا اوایل نظریه باز بهنجارپذیری، حتما یک مقاله سطح بالا در فیزیکال ریویو [و یا مجله های از آن دست] داشته باشد. این مقاله کجاست؟

اما یافتن چنین مقاله ای در مورد کامران وفا زیاد مشکل نمی نماید. کافی است به لیست مقالات ۱۹۹۴ به بعد او نگاه کنیم. پر از ایده های درخشان است. به این لینک دقت کنید.

این مقاله درخشان جایزه دیراک را کسب کرد

این مقاله هم اسم کامران وفا را تا زمانی که نظریه ریسمان وجود دارد جاودانه خواهد کرد

خلاصه باید بگویم، افسوس بسیاری می خورم از اینکه چنین فردی در سکوت کامل می آید و می رود. هیچ کس از عوام، مردم و حتی جوجه دانشجویان، شوربختانه کامران وفا را نمی شناسند. حتی در سایت ها هم خبری از حضور ایشان نبود. اما هر روز شاهد یک خاطره تازه از نبوغ علمی دکتر حسابی هستیم.

به راستی دردناک است. حضور کامران وفا در ایران، و سخنرانی جالب و تسلط بی بدیل ایشان بر فیزیک نظری در این آغاز سال نو ،شاید برای خیلی از ما ها یک موهبت بزرگ بوده باشد. برای ماهایی که کمتر در زندگی خود فرصت دیدن یک انسان حقیقتا بزرگ را داریم.

سخنرانی کامران وفا در ۸ فروردین ۱۳۸۸ را از اینجا گوش کنید.

پی نوشت: نمی نویسم دکتر کامران وفا، پروفسور کامران وفا. این عناوین در ایران همه دستمالی شده و کلیشه ای هستند. در این سرزمین نه دکتر تقدس دارد و نه پروفسور. دکتر که به قولی توی سر، سگ هم بزنی دکتری دارد. پروفسور هم که از نظر عوام همان دکتری است که در دوره پروفسورا ثبت نام کرده است و بعد از چند سال پروفسور می شود. کامران وفا، شاید سر راست ترین و بهترین کلمه برای خطاب قرار دادن ایشان باشد.به نظر من تنها بزرگان هستند که نیاز به عناوین ندارند. اسم آنها گویا است.

ما نه استاد بتهون داریم. نه دکتر آینشتاین، نه پروفسور ویتگنشتاین. اینها اسم هایی هستند که به مراتب بیشتر از عنوان ها، گویای موصوف خود هستند   

زمانی که یک مجسمه به صورت کاذب بالا رفت، هر گونه واقع بینی درباره این مجسمه برابر می شود با نفی گذشته، له کردن پیشینیان. دکتر حسابی اگر به عنوان یک فرد مطرح می شد که دانشگاه تهران را ساخته، هیچگاه نمی شد این مجسمه را پائین کشید. اما زمانی که به عنوان قهرمان علمی مطرح شود، هر اظهار نظر همراه با مدرک نفی گذشته است.

 دردناک است

در همین باب بخوانید