ابدیّت

"...هر ارزشی باید باید بیرون از جهان قرار داشته و کارکردی از اراده باشد"(۲)

"...رویکرد به جهان،از منظر ابدیّت،همانا دیدن آن به عنوان یک کل است،یعنی یک کل محدود."(۳)

"... هنرمند اشیاء مورد تأمّلش را از جریان جهان بر می چیند،و آن را در مقابل جهان و جدای از آن قرار می دهد.این شیء بخصوص،که در جریان جهان ناچیز بوده،برای هنر نماینده ای از کل خواهد بود..."(۴)

عباراتی که در بالا بیان شدند،همگی جملاتی از ویتگنشتاین و شوپنهاور(که احتمالا در کنار تولستوی،کیرکگارد،داستایوسکی و سنت آگوستین بسیار بر ویتگنشتاین اثر گذاردند) بودند.نکته ای که در این میان مطرح می شود بسیار جالب و مهم است.ویتگنشتاین و شوپنهاور موضعی توأمان با سکوت در مورد شیوه آفرینش جهان داشتند،اما زمانی که صحبت از داوری از ارزش ها به میان می آید،هر دو بر این عقیده هستند که می باید ارزش ها را از دورتر و از موضعی بسیار دور از انسان دید و مورد داوری قرار داد.

بسیار جالب توجه می نماید که در دایره قضاوت ها،ارزش ها و کردار از منظری متفاوت و در سطحی دیگر نگریسته شوند.سطحی که اخلاقیات در آن سطح از مقوله هنری هستند و قضاوت در مورد اخلاق،قضاوتی زیبایی شناسانه خواهد بود.به بیان دیگر تقلیل اخلاق به زیبایی شناسی و نظر به اخلاق از منظر ابدیّت.

شاید مهمترین و جالب توجه ترین نکته در این میان آن است که بر خلاف تصور عده ای کثیر،متافیزیک اخلاق بسته به وجود مفهوم خداوند نیست،بلکه می توان در یک فرایند خلاق ذهنی خدایی را که متجلی تمامی زیبایی هاست متصور شد،و زیبایی های اعمال را با آن زیبایی قیاس کرد.نکته هایز اهمیت در این میان آن است که اینگونه تفکر،نیازمند به مفهومی است عظیم که کمتر شانه ای تحمل بار سنگین آن را دارد و آن مفهوم صداقت است.صداقت در نگریستن به ابدیّت.

(۱)یاداشتها ص۸۳،ویتگنشتاین

(۲)همان منبع ص۷۳

(۳)رساله فلسفی-منطقی ۶.۴۵،ویتگنشتاین

(۴)جهان به مثابه اراده و تصوّر،جلد دوّم،بخش ۳۶.آرتور شوپنهاور

                                                                                                               ۲۲آذر ۱۳۸۴

چندی پیش مجموعه ای با ارزش از کل نوشته های لودویگ ویتگنشتاین(مشتمل بر ۱۴۰۰ صفحه)به دستم رسید.این مجموعه از اولین دفترچه یادداشت او در جنگ جهانی اول آغاز می گشت که گیزیده ای از آن همان کتاب رساله فلسفی-منطقی او شد و بعد نهایتا به رساله در باب یقین ختم می گشت(که در بستر مرگ نوشته شده بود).شاید این مجموعه شامل ۱۴ کتاب و رساله از این فیلسوف اتریشی بود.تصمیم گرفتم گزاره هایی را که رنگ و بویی مذهبی داشتند را جدا کنم و روی آنها مطالعه کنم.در آینده در مورد آن گزاره ها با ذکر منبع و شماره صفحه اقدام می کنم.اما چیزی در این بین نظرم را به شدت جلب کرد.

ویتگنشتاین دیدگاه اخلاقی خاصی داشت(که نورمن مالکولم در آخرین رساله عمرش نیز بدان اشاره کرده است).اوبه  خداوند به دیده آفریدگار جهان نمی نگرد،دیدگاه او به وجود خدا دیدگاهی اخلاقی-داور مابانه است.ویتگنشتاین عمیقا به داوری،نگریسته شدن به اعمال از منظری ابدی و اصالتی وجدانی اعتقاد دارد.البته شاید مطالعه آثار تولستوی،سورن کیرکگارد و داستایفسکی در این اعتقاد بی اثر نبوده باشد.به هر حال آنچه مسلم است در خط به خط آثار او،به خصوص در  دو مجلد درسگفتارهای در باب روانشناسی،درسگفتارهایی در باب زیبایی شناسی و همچنین در بعضی قسمت های کتاب های آبی-قهوه ای این مهم به شدت خودنمایی می کند.

این دیدگاه به شدت عمیق است.گاهی در خلوت خود به خیلی چیزها فکر می کنم.سعی می کنم خود را آسیب شناسی کنم و دریابم چه چیز بیش از سایر چیزها آزارم میدهد.راستش زمانی که به کلمه اخلاق می رسم،بدنم به شدت به لرزه می افتد.صحبت از چیزی می شود که در جامعه امروزین ما بی ارزش ترین چیزها شده.جوانها برای آنکه خود را متفاوت نشان دهند و بعضا پیش رو، در اثر شور جوانی و افتادن در جریانهای احساسی زندگی،که خود مستلزم تلقی خام و بدور از مطالعه آنارشیستی است،به شدت اخلاق را نفی می کنند.حتی سعی می کنند بدان دهن کجی نمایند.شاید این مهم چندین دلیل داشته باشد.یکی از مهمترین دلایل آن مطالعات سطحی،تلقی ساده انگارانه و بربرگونه از تمدن اصیل و قابل احتران غرب،بیماری و پرداختن به پاره ای از مظاهر فرهنگی است که حتی خود کشورهای پیش رفته از آن احساس شرم می کنند.هیچگاه فراموش نمی کنم سالی که یکی از این گروهای به اصطلاح امروزی و ایرانی پسند آمریکایی(که حتی خود مردم آمریکا کودکانشان را از پرداختن بدان منع می کنند)برنده جایزه گرمی شده بود.خبرنگار سی.ان.ان خطاب به یکی از داوران این جایزه گفت:آیا فکر نمی کنید که مردم دنیا در مورد ما از این پس چگونه فکر خواهند کرد؟آیا ما را مردمی بدتر از قبایل بدوی نخواهند دانست؟و هر دو احساس شرم و تاسف کردند و پاره ای از تبعیض ها را ریشه بروز همچون فجایعی دانستند.

جای تاسف دارد که این اندیشه(نفی اخلاق گرایی،قانون گرایی)،که در دنیای امروز به کل مطرود است،تازه در این سرزمین شدت گرفته است.

از سوی دیگر دیدگاهی کاملا معامله گرایانه در مورد اخلاق وجود دارد.که رعایت حداقلی از اخلاقیات را که اصولا وظیفه ای انسانی است،منوط به معامله با پرودگار می داند،و خود بدیهی است که که این اعتقاد بسیار خطرناک است.

می خواهم بگویم اخلاق یکی از برترین دستاوردهایی است که بشر در طی ده میلیون سال بدان رسیده است،اخلاق یکی از زیباترین و لطیف ترین خصایص روح ماست.هشداری که امروزه خیلی ها می دهند،شاید حتی از میزان آلودگی هوا جدی تر باشد.سقوط ما با این طرز رفتار،با این تهی شدن از اخلاقیات و ارزش ها حتمی است.و این سقوطی است که هرگز نمی توانیم از آن عبور کنیم.چندین سال زمان لازم است تا دروغ گویی را بتوانیم فراموش کنیم؟تهمت زدن را؟دزدی کردن را؟له کردن یکدیگر را؟حقوق یکدیگر را پایمال کردن؟...